گفت‌‌و گو با مسلم قاسمی نویسنده، پژوهشگر و مترجم ادبیات و ادبیات نمایشی کودک و نوجوان به بهانه چاپ مجموعه نمایشنامه‌های جدید ایشان
به گزارش پایگاه خبری انتشارات مدرسه: «نمایش‌نامه‌های مدرسه‌» عنوان مجموعه‌ای است که در این مؤسسه انتشاراتی چاپ می‌شود. تاکنون سه جلد از این مجموعه شش جلدی با عنوان دومی‌ها، سومی‌ها و ششمی‌ها با تغییرات، بازنویسی و فرمت و تصاویری جذاب چاپ شده و در دسترس مخاطبان قرار گرفته است. همچنین چهارمی‌ها و پنجمی‌ها نیز با تغییرات و بازنویسی در مرحله تصویرسازی قرار دارند. و مجموعه نمایشنامه‌های‌ آهنگین اولی‌ها نیز آماده چاپ و صدا برداریست که قرار است با چاپ این اثر مجموعه تکمیل و بصورت بسته‌ای نمایشی جهت اجرای صحنه‌ای و اجراهای رادیویی (نمایشنامه خوانی) در اختیار مقطع دبستان قرار گیرد. تمام نمایشنامه‌ها و ترانه‌ها بر گرفته از متون درسی پایه، با نگاهی تربیتی، آموزشی و اخلاقی و با در نظر داشتن امکانات محدود مدارس انتخاب شده است. به بهانه انتشار این نمایشنامه‌ها در انتشارات مدرسه با مسلم قاسمی به گفت و گونشسته‌ایم.

  

نمایش و نمایشنامه چه قدر می‌تواند در آموزش و تربیت بچه‌ها موثر باشد؟
بازی، نمایش، وانمود سازی، تقلید و دیگری شدن، ابداع واختراع انسان‌ها نیستند. این واکنش‌‌ها مانند غذا خوردن و نفس کشدین نیازیست که خداوند جهت سیر تحول کودک به انسانی بالغ و خردمند در نهاد آنها نهادینه کرده است. اصولا بازی و نمایش در دوران اولیه رشد، بیشتر جنبه سرگرمی، لذت و شناخت از اطراف و دنیای بیرون کودک است و دارای منطق و استاندارد مشخصی نیست. کودک در این سنین، بیشتر از مسایل ملموس و محسوس متاثر می‌شود تا پند، نصیحت و اندرز. نهایت هدف او سرگرمی و لذت است، اما در همین سرگرمی و لذت نیز از داشته‌های خود وام می‌گیرد ودر حین بازی آن ‌را به همبازی‌هایش انتقال می‌دهد و می‌گیرد. بگذریم، قصد ما از این گفتگو، بررسی نظری، علمی و روانشناسانه دنیای کودک و … نسیت و من نیز علاقه‌ی ورود به آن را در این فرصت کوتاه ندارم. کودک در سنین پیش دبستانی و دبستانی، به مرحله چرایی می‌رسد و می‌خواهد علت‌ها را بیابد. یعنی به نوعی پا به عرصه شناخت منطقی می‌گذارد و در اینجاست که برنامه ریزان یک نظام تعلیمی و تربیتی خردورز، نقش خود را باید ایفا کنند و کودک را آنگونه که برای آینده یک جامعه پر نشاط و پویا لازم است، بسازند. اگر بخواهیم نمایش را برای استفاده ابزاری و تعلیمی و تربیتی به کار ببریم باید در این مقطع، شکل بازی‌های نمایشی صرفا تفریحی و غریضی را به نوعی بازی‌های هدفمند و برنامه ریزی شده تبدیل کنیم و به نوعی از استانداردهای کانالیزه شده دست یابیم بدون اینکه آن لذت و تفریح را از او بگیریم. جوامع خردمند سالهاست که در لابراتوارهای تعلیمی و تربیتی، تجربیات ارزشمندی در این زمینه داشته‌اند و سال‌ها انواع روش‌های کاربردی این هنر را در مدارس مختلف اجرا نموده و به نتایج بسیار ارزشمندی رسیده اند. اگر به تاریخ برخی اقوام و ملل در زمان‌های بسیار دور هم نظری بیندازیم مشاهده خواهیم کرد که بطور مثال در جامعه یونانی با استفاده از شکل و شیوه‌های نمایشی، سعی می‌شد صفات خاصی که در جامعه مورد نظر است در کودک تقویت و ابداع شود. در این جامعه برای تربیت کودکان و نوجوانان به منظور علاقمند کردن آنها به سیاست و راه‌یابی به مجمع ملی آتن که به «اگلزیا» موسوم بود ازهمان دوران از طریق اجرای بازی نمایش‌های دسته جمعی و گروهی، می‌کوشیدند، ارزش‌هایی که به صورت تعاون متقابل انجام می‌گرفت، روح آزاد اندیشی، همکاری، مشورت و گذشت را در آن‌ها بارور و تقویت نمایند. و جامعه تمدن اسپارت که نظم و انظباط و روحیه سلحشوری و جنگاوری را مد نظر داشت، بنا بر فلسفه سیاسی حکومت اسپارت که در خشونت و سپاهیگری خلاصه می‌شد، همه ارکان جامعه و بنیادهای اجتماعی، سیاسی، خانوادگی، می‌بایستی هماهنگ با این خط سیر سیاسی حرکت کنند و بازی کودکان در کوچه و میادین و مدرسه از این قاعده مستثنا نبودند. بنابراین عنصر نمایش، یکی از بنیادی‌ترین ابزار آموزشی و تربیتی لذت بخش برای کودکان است.
هدف شما از نوشتن نمایشنامه برای کودکان چیست؟
هدف اصلی، آموزش و پرورش نسلی است که باید از نسل پدران و مادرانشان، داناتر، فهیم‌تر و خردمند‌تر باشند. نسلی که خود را در ساختار یک کار جمعی سهیم بداند و در مقابل مشکلات و موانع انسانی تماشاگر نباشد، قانع به گفته‌ها نباشد، محقق باشد و با تلاش و جستجو به خواسته‌‌اش برسد. به جمع احترام بگذارد و از خود محوری بپرهیزد و…
این واژه‌های کنار هم نشسته بالا، شعار نیستند، این‌ها حاصل عمر ۴۰ و اندی ساله‌ای هستند در این راه طی شده، تبیین این اهداف با مروری در کتاب‌ها و مصاحبه‌ها و درد دل‌های اینجانب به وضوح مشاهده می‌شوند.
چرا کتاب‌های درسی را انتخاب کردید؟
سئوال بسیار ظریف و بسیطی است و برای ورود به آن مقدمه‌ای لازم است.
از سن ۱۴ سالگی فعالیت‌های هنریم را در یکی از اولین کتابخانه‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان آغاز کردم. محیط بسیار خلاق و مربیان بسیار آگاه و مهربانی داشت. من ابتدا با روزنامه نگاری، شعر و داستان، نقاشی و موسیقی و… آشنا شدم و چندین نمایشنامه را کارگردانی و بازی کردم.
از سن ۱۶ سالگی با عضویت در گروه نوجوانان تئاتر کودک و نوجوان کانون، بطور جدی تحت نظر اساتید مجرب ایرانی و خارجی پا به عرصه بازیگری گذاشتم، و در طی آن سال‌ها در اکثر شهرهای کوچک و بزرگ و روستاهای دور افتاده، ازجنگل‌های شمال تا ذاغه‌های کرمان و جزایر خلیج فارس سفر کردم، در مدارس مختلف، سازمان‌های بهزیستی، و تربیتی و… به اجرای نمایش‌های گوناگون پرداختم و نهایت با سمت مربی تئاتر خلاق به شهرهای گوناگون سفر کردم و این سفرها، تجربیات عمیق و جامعه شناسانه ای به من داد که نصیب هر جوانی در آن زمان نمی‌شد. کارهای خلاقانه‌ی بسیاری را در کتابخانه‌ها و مدارس بطور فی‌البداهه انجام دادیم و با کودکان و نوجوانان رفیقانه کار کردیم و چیزهای فراوانی از یکدیگر آموختیم. پس از انقلاب نیز تحت عناوین معلم و مربی تربیتی وسپس مسئولیت‌های مختلف فرهنگی وهنری در مناطق و نهایت استان تهران را بعهده گرفتم. با کمک همکاران تلاش‌های بسیار زیادی جهت تبیین این مهم انجام دادیم، اما با شناختی که از آموزش و پرورش آن زمان پیدا کردم ، متوجه شدم که اصولا این نهاد، بنا بر جو حاکمی که بر آن سایه افکنده شده بود و تعابیر خاصی که در باره هنر بویژه هنر نمایش داشت، زیر بار ورود نمایش و تئاتر خلاق برای مربیان و استفاده اصولی از این مهم نخواهد رفت. به همین علت، احساس کردم که باید در مدارس وکلاس‌های درسی دانش آموزان نفوذ کرد بدون اینکه از کانال‌های عریض و طویل و سلیقه‌های یک بعدی و تفکرات گاهاً متحجرانه عبور نمود.
طرح نمایش در کلاس درس چگونه و از کی آغاز شد؟
چاپ اولین کتاب را با دو نمایشنامه پرواز از قفس و گرگر گرگ است در سوره مهر آغاز کردم. آن دو نمایشنامه برای اجرای بزرگسالان نوشته شده بود و در دورنمای فکری من برای تئاتر در کلاس درس جایی نداشت. باید بگونه‌ای هدفمندتر کار می‌کردم. اولین مجموعه نمایشنامه را تحت عنوان دومی‌ها و سومی‌ها که از موضوعات کلاس‌های اول و دوم بود در مجموعه نمایشنامه‌های مدرسه به سرپرستی آقای محمود فرهنگ در انتشارات مدرسه در سال ۷۹ به چاپ رساندم که با استقبال از این کتاب و پیشنهاد مدیر وقت این انتشارات، کار بر روی دیگر مقاطع دبستان آغاز شد، به دلیل تغییرات مداوم کتاب‌های این مقطع، ادامه کار، چند سالی به تعویق افتاد و نهایت مجموعه چهارمی‌ها و پنجمی‌ها با سبکی جدید در سال ۸۹ منتشر شدند. اما هنوز جای کتاب اولی‌ها خالی بود. پس از تلاش فراوان این مجموعه با ۱۲ شعر و آهنگ و چند نمایشنامه آماده شد که سالهاست در پیچ و خم سلیقه و بودجه برای اجرا و ضبط ترانه ها در یک سی دی آماده نشده است. در همان زمان با اضافه شدن کلاس ششم به مقطع ابتدایی، پیشنهاد مجموعه ششمی‌ها و نوشتن دومی‌ها و سومی‌ها بطور مستقل از مدیریت نشر انتشارات مدرسه ارائه شد. با گذشت تقریبا دو دهه، بیشتر موضوعات تغییر یافته بود و با تجربه از این سال‌ها، این دو کتاب نیز با سبکی متنوع تر نوشته شد و همراه با مجموعه ششمی‌ها در فرمت و اندازه‌ای جدید و بطور مصور و رنگی، به تازگی وارد بازار کتاب شده‌اند. که جای تشکر دارد از مجموعه همکاران مدرسه برهان.

آیا در این راه، روش خاصی را دنبال می‌کنید و یا صرفاً برای کتاب‌های درسی می‌نویسید.
به نظر من یک نویسنده پژوهشگر اگر هدف بلند مدتی برای کار خود آنهم در حوزه کودک و نوجوان نداشته باشد و باری بهر جهت موضوعی را دستمایه قرار داده و اثر بعدیش مرتبط با اثر قبلی و در تداوم آن نباشد، باید در کار خود تجدید نظر کند.
بعنوان یک معلم و مربی، با شناخت نیاز دانش آموزان در آموزش و پرورش کشورم و با نگاهی که در این سال‌ها به آموزش و پرورش دیگر کشورها بویژه کشورهای اروپایی داشتم چند روش را در کار خود مد نظر قرار داده ام.
هدف ازنوشتن نمایشنامه بر اساس موضوعات درسی دانش آموزان تحت عنوان تئاتر در کلاس درس.
الف: به کار گیری ابزار نمایش در جهت شناخت و فهم بیشتر موضوعات درسی
ب: ایجاد فضایی مفرح و خلاق در کلاس درس و روح همکاری و کمک به گروه برای رسیدن به هدفی مشترک. تمرین مدیریت سالم، تبعیت از مدیریت برای ایجاد روح همدلی و رسیدن به محصولی گروه محور، ایجاد اعتماد به نفس و ارائه شخصیت فردی و شخصیت جمعی، در نهایت تمرین مسئولیت پذیری برای فردایی اصولی ترو بهتر.
ج: شناخت ریتم در قالب نمایشنامه‌های منظوم، شناخت وزن و هویت کلمات و جایگاه هر کلمه در قالب یک جمله یا یک مصرع. درست خوانی جملات منظوم در یک ارتباط نمایشی و دراماتیک.( مجموعه دومی‌ها و سومی‌ها) و تصویر‌سازی و تخیل در فضای ترانه‌های تخیلی، علمی و تربیتی(مجموعه اولی‌ها)
د: ورود به متون منطقی‌تر و موضوعات اجتماعی و شهروندی، (مجموعه‌های چهارمی‌ها و پنجمی‌ها) و نهایت مجموعه ششمی‌ها که از رنگ و بویی شاخص و مناسب با سنین ۱۱ و ۱۲ ساله و حتی اوایل راهنمایی نگاشته شده است. از جمله متون معرفتی، حماسی و تاریخی در قالب نقالی، پرده‌خوانی و نمایش مدرن.
ناگفته نماند که منظور از اشاعه این روش، مستتر نمودن اهداف گفته شده است و هدف ساختن هنرپیشه و کارگردان و… برای آینده نیست.
آیا برای نوجوانان هم تالیف دارید و اصولا به این مقطع نیز توجه شده است؟
بله، بسیار خوشبختانه، به‌زودی دو مجموعه نمایشنامه کوتاه و خواندنی برای اجرا در همه‌جا، تحت عناوین( مردی که برای انسان شدن آمده بود و بهشت فروشی) که هرکدام حاوی ۱۵ نمایشنامه کوتاه هستند با مقدمه‌ای ویژه برای نوجوانان و اولیاء و مربیان در دسترس دانش آموزان و مربیان قرار خواهد گرفت و من مطمئن هستم که مورد توجه بسیاری واقع خواهد شد. هدف من از نوشتن این دو مجموعه، تاریخی، (تاریخ اسلامی و ملی)، حکایات و گزیده‌های عرفانی و ادبی، بردن نمایش و پیام‌های اخلاقی و تربیتی از مدرسه به مکان‌های کوچک حتی مسافرت‌های گروهی و جشن‌های خانوادگیست.
گلچینی از این مجموعه همزمان در حال ترجمه آلمانی برای ناشری در این کشور با همکاری انتشارات مدرسه در حال انجام است.
آیا به‌جز نوشتن برای انتشارات مدرسه برهان با ناشران دیگری هم همکاری داشته‌اید؟
همواره اولویت همکاری من با کانون پرورش فکری کودکان، انتشارات مدرسه برهان و انتشارات تربیت بوده که مدتی است به‌خاطر کمرنگ شدن متون نمایشی در کانون، بیشتر با دو ناشر دیگر به‌ویژه انتشارات مدرسه همکاری می‌کنم. خوشبختانه مجموعه ارزشمندی که شامل ده پرده نمایشی تحت عنوان روایتی نمایشگونه از زندگی انبیاء (نقالی ، پرده‌خوانی و نمایش) را در بر دارد به‌زودی از انتشارات تربیت در قالب کتاب سی دی به بازار مدارس عرضه خواهد شد.
شما به‌جز نوشتن نمایشنامه برای کودکان و نوجوانان آثار دیگری نیز دارید.
به‌جز آثار نماشی که با ناشران دیگر دارم،از جمله، مجموعه نمایشنامه‌های کوتوله‌ای که همیشه فریاد می‌کشید( کانون پرورش) ترجمه نمایشنامه‌های کوتاه خنده‌دار و با مزه برای کودکان و نوجوانان( انتشارات قطره و پنجره‌ای به روشنایی) و ترجمه نمایشنامه محاصره برای نوجوانان. (انتشارات نمایش) مجموعه نمایشنامه‌های آموزشی پشت چراغ قرمز برای نوجوانان( انتشارات سوره مهر) مجموعه‌های داستانی متنوعی از جمله داستان پیامبران در قران (نشر نوای مدرسه)، که تا به حال به ۴ زبان و در۴ کشور دیگر ترجمه و منتشر شده است، مجموعه داستانی مراد و مهتاب در دهکده هستی، ( تربیت) مجموعه دوباره بر می گردیم،(نشر سفیر اردهال) مجموعه داستانی ماجراهای نیکی، (خانه ادبیات) و ترجمه ده‌ها مجموعه داستانی و کتب تکنولژی آموزشی برای کودکان پیش دبستانی و دبستانی از ناشران مختلف در کارنامه نوشتاریم آمده است.
آیا این نماش نامه‌ها فقط برای اجرای صحنه‌ای در نظر گرفته شده‌اند؟
خیر. همانطور که در مقدمه کتاب‌ها با عنوان (آهای رفیق سلام!) توضیح داده شده است، اجرای این آثار بصورت رادیویی، نه تنها پیشنهاد شده، بلکه تاکید نیز شده است. اجرای رادیویی این نمایشنامه‌ها حتی در نوع خود وبا توجه به امکانات محدود برخی مدارس، می‌تواند جذاب‌تر و گسترده‌تر هم باشد. تأکید بر ایجاد شخصیت از طریق بیان، تغییر صدا و تأکید بر گویش و مفهوم خاص جملات، ایجاد افکت، و صداهای صحنه، ایجاد فضای نمایش با ابزار مختلف، از جمله، صداهای( باران، رعد و برق، ازدهام، بازار، جنگ و…) و به کارگیری موسیقی مناسب و بطور کلی خلاقیت‌های گروهی می‌تواند بر زیبایی و جذابیت کار بیفزاید. بله بطور جدی بر این موضوع اشاره شده است.
آیا آموزش و پرورش، کودکان و نوجوانان را ترغیب به نمایش در مدارس می‌کند؟
می توانم بگویم، این نیازوعلاقه دانش آموزان و مربیان است که آموزش و پرورش را وادار به برنامه ریزی برای جشنواره‌های هنری و به‌ویژه نمایشی می‌نماید.
دوستان هنرمند و توانمندی هم تحت عناوین مسئول هنری می‌آیند، انگیزه هم دارند، اما متأسفانه در کشاکش بروکراسی‌ها و سلایق گوناگون مجبور به روزمرگی شده و کار چندانی از پیش نمی‌برند.
در کشور‌های دیگر دانش‌آموزان چه قدر با مسئله نمایش در مدرسه آشنایی دارند؟
در کشورهای مد نظر ما، مسئله نمایش کودک و نمایش در کلاس درس، به طور کلی مستتر شده و به طور ساری و جاری کار می‌شود. اصولا در مقطع ابتدایی بیشتر آموزش‌ها جنبه دیداری، نمایشی، حسی و مشارکتیست. و تعلیم و تربیت کار توأمیست که از شکل یک‌سویه خارج شده و در فضای خلاق صورت می‌گیرد. جشنواره‌های دانش آموزی هم برگزار می‌‌‌ شود، اما هدف ما اصولا ربطی به کار شاخص و شرکت در جشنواره‌های منطقه‌ای، استانی و کشوری نیست، فرقی که تئاتر در کلاس اینجانب با کشورهای دیگر، تا آنجا که من مطالعه و مشاهده کرده‌ام دارد، تفاوت در شکل و اجرای تئاتر در کلاس است. در اکثر کشورها، گروه‌هایی حرفه ای به کلاس درس می‌روند و موضوعی اجتماعی، تاریخی و شهروندی را دستمایه خود قرار داده و با کمک دانش‌آموزان آن را به چالش می‌کشانند، موضوعاتی از قبیل، بیماری‌ها، بهداشت، پناهندگی، ناهنجاری‌های اجتماعی، شهروندی و… که در نوع خود بسیار جالب و حایز اهمیت است، اما روش ما، دانش آموزان را مبنای ایجاد نمایش می‌کند، آن هم در کنار یک معلم و یا یک مربی راهنما. این روش برای دست اندر کاران هنر دانش آموزی و تئاتر کودک و نوجوانان آلمان بسیار نو و به‌قدری جالب بوده که درخواست وورک شاپی در این مورد برای گروهی از مربیان کردند. و قرار شده است من این روش را با اجرای نمایش دومی‌ها بصورت وورک شاپ، که اجراهای متعددی در ایران داشته است، در فستیوال تئاتر کودک فرانکفورت انجام دهم.
و در آخر اگر ناگفته ایست در این باب بفرمایید.
ظاهراً ناگفته‌ای نمانده، اما گوش ناشنوا بسیار زیاد است. اعضای بنیاد نمایش کودک و نوجوان ایران که ازجمله شاخص‌ترین افرادی هستند که عمری را در این راه طی کرده‌اند سال هاست نوشته‌اند، مصاحبه کرده‌اند و طرح‌های بی‌شماری داده‌اند، اما با تغییرات مکرری که در مدیریت‌ها می‌شود، هیچ طرحی لباس جامع به خود نپوشیده و با این اوضاع و احوال نمی توان امیدی به تحقق این مهم، لااقل در این برهه داشت، جز کلاس‌های جسته گریخته نمایش خلاق برای مربیان و معلمان مقطع دبستانی و پیش دبستانی. و نوشتن نمایشنامه‌های مناسب و تألیف و ترجمه نظری کتاب‌هایی از این دست.
متأسفانه این بی برنامگی و تعلل باعث شده که گروه‌های بسیاری تحت عناوین آموزش نمایش خلاق به کودک ( نه مربی) و گروه‌های نمایشی، گاهاً متشکل از دو نفر و حتی یک نفر با چند لباس حیوان و یک آمپلی فایر در ترک موتور ( معروف به موتوری) که اکثرشان به ظرایف و حتی آسیب های این هنر آشنایی ندارند، همه روزه در مهدکودک‌ها و مدارس زیادی به اجراهای سیار مشغولند، که در آینده تاثیرات منفی آن به‌روز بیشتری خواهد یافت.
و توصیه آخر
هزاران مدرسه ابتدایی و راهنمایی در کشور دایر است با هزاران مربی عاشق کار نمایش و میلیون ها دانش‌آموز که از اجرای نمایش در مدرسه و یا تماشای آن لذت می‌برند. مربیان تشنه کارهای نو و مناسب در مدرسه هستند.
دو موسسه انتشاراتی مدرسه برهان و تربیت وظیفه دارند که این خوراک و ابزار تعلیمی و تربیتی لذتبخش را در اختیار مدارس قرار دهند. شاید در ماه، ده‌ها مربی از سراسر کشور به جمعی از ما ایمیل، تلگرام و تلفن می‌زنند و درخواست یک نمایش مناسب برای کار با دانش‌آموزان مدرسه و کلاسشان می‌کنند. می‌گویند برخی کتاب‌ها هم که به استان ( یک جلد) می‌رسد در ویترین اداره بایگانی می‌شود. چرا!؟
مشکل در کجاست، اگر بگویید بودجه، مگر می‌خواهید رایگان این کتاب‌ها را به آنها برسانید، نه مشکل شناخت و راهکارهای مناسب برای معرفی ورساندن این مجموعه‌ها به دست مربیان و دانش‌آموزان است. تیراژ ۱۰۰۰ جلد برای میلیون‌ها دانش‌آموز مشتاق به کمی تأمل احتیاج ندارد!